मुंबई मेट्रो ३ आणि पुणे मेट्रोच्या शिवाजीनगर ते स्वारगेट मार्गावर शहराच्या वर्दळीखाली २० ते २५ मीटर खोल अत्यंत सुरेख गोलाकार बोगदे कसे तयार झाले? वर रस्ते आणि इमारती असताना खाली सुरक्षितपणे बोगदा खणण्याचे हे अभियांत्रिकी कौशल्य ‘टनल बोरिंग मशीन’ (TBM) द्वारे साध्य केले जाते.
आधी एक महत्त्वाची बाब समजून घ्या
भुयारी मेट्रो बोगदा खोदताना इमारतींना हादरे बसू नयेत म्हणून २४ तास सेन्सर्सद्वारे जमिनीच्या हालचालींचे रिअल-टाईम मॉनिटरिंग केले जाते. त्यामुळे वर राहणाऱ्या नागरिकांना खाली बोगदा खोदला जात असल्याचे जाणवतही नाही.
प्रमुख ठळक माहिती व तुलना तक्ता
| टप्पा | प्रक्रिया | वापरले जाणारे तंत्रज्ञान |
|---|---|---|
| १. शाफ्ट खोदणे | जमिनीखाली टीबीएम उतरवण्यासाठी मोठा खड्डा तयार करणे | डायाफ्राम वॉल पद्धत |
| २. खडकांचे उत्खनन | गोलाकार कटरहेड फिरवून खडक कापणे | TBM कटरहेड (Tungsten Teeth) |
| ३. रिंग बसवणे | खोदलेल्या बोगद्याला काँक्रीटचे गोलाकार रिंग्स लावणे | Pre-cast Concrete Segments |
| ४. माती बाहेर काढणे | कापलेला खडक कन्व्हेयर बेल्टने बाहेर आणणे | मॅक स्लरी सिस्टीम |
सविस्तर प्रवासी मार्गदर्शक व नियम
एका टीबीएम मशीनचे वजन सुमारे १,००० टन आणि लांबी १०० मीटरपेक्षा जास्त असते. ही मशीन दिवसाला सरासरी १० ते १२ मीटर बोगदा खणून काँक्रीटचे रिंग्स मजबूतपणे जोडते. यामुळे बोगदा पूर्णपणे वॉटरप्रूफ आणि भूकंपरोधक बनतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न: बोगद्यात ऑक्सिजन कसा मिळतो?
उत्तर: मोठ्या व्हेंटिलेशन शाफ्ट्स आणि पंख्यांच्या सहाय्याने ताजी हवा सतत बोगद्यात सोडली जाते.
प्रश्न: भुयारात पाणी गळती होत नाही का?
उत्तर: नाही, काँक्रीट सेगमेंट्समध्ये विशेष रबरी सील (Gaskets) बसवले जातात, जे पाण्याचा थेंबही आत येऊ देत नाहीत.